رسيد ، مردى را دستور داد تا تيرهايى در جهت وزش باد قبله ، باد شمال ، باد جنوب و باد صبا رها كند و محل فرود تيرها را علامت گذارد . آنگاه مسجد و دار الامارهء كوفه را در محل بلندى تعيين كرد و در اطراف مسجد و دار الاماره براى هر قوم سهمى از زمين در نظر گرفت . . . بعدها مغيرة بن شعبه مسجد را توسعه داد و زياد بن ابيه نيز در مسجد بنا احداث كرد و آن را استوار ساخت و دار الامارهء كوفه را نيز مجددا ساخت . « 1 » بلاذرى اضافه مىكند كه شيخى از مردم حيره در كاغذها يا اسناد مربوط به خراب كردن كاخهاى حيره كه متعلق به آل منذر بوده ، مشاهده كرده است كه مسجد جامع كوفه را با قسمتى از مصالح حاصل از تخريب اين كاخها ساخته‌اند و بهاى آن را از جزيهء مردم حيره به شمار آورده‌اند . « 2 » درباره نقشهء مسجد نوشته‌اند كه به شكل مربع بوده است . حفاريهاى باستانشناسى در پايه‌هاى آن نشان داده كه ديوار قبلهء مسجد صد متر ، ديوار شمالى 109 متر و اضلاع شرقى و غربى هر كدام 116 متر بوده است . اين مسجد استحكامات و حصارى داشته كه در جاىجاى آن نيم‌برجكهاى مدور بوده است . پنج مدخل در شمال ، چهار مدخل در جنوب ، سه مدخل در شرق و سه مدخل در غرب مسجد وجود داشته ، ولى عده‌اى اين تعداد را تأييد نكرده و گفته‌اند كه دست‌كم مسجد سه در به نامهاى باب الفيل در شمال ، باب كنده در جنوب يا غرب و در ديگرى كه قصر كنار مسجد را به نمازخانهء مسجد متصل مىكرده ، داشته است و احتمال داده‌اند كه اين در بايد همان باب السّده باشد ؛ همچنين از در ديگرى به نام باب الانماط ياد كرده‌اند كه به سوى بازار كوفه باز مىشده و در ضلع شرقى ديوار مسجد قرار داشته است . « 3 » در اينجا متذكر مىشويم كه بازار يا بازارهاى شهر احتمالا در سمت شمال و در مشرق مسجد كوفه قرار داشته ، به‌طورى كه جبههء شمالى مسجد را احاطه كرده و به جبههء شرقى مسجد با فاصلهء كمى از گوشهء شمال‌شرقى كاخ جنب مسجد مىرسيده است . اين بازارها در ابتدا پوششى از حصير داشته‌اند . يك قرن بعد ( در عصر حكومت خالد بن عبد الله قسرى ) كار ساختمان بازارها بر اساسى محكم و طبق ضوابط زيباسازى

--> ( 1 ) . همان ؛ ص 393 . ( 2 ) . همان ؛ ص 405 . ( 3 ) . كوفه پيدايش شهر اسلامى ؛ ص 249 .